Historische context van voormalig Stadsdeel Zeeburg

Oude zeedijk

In het gebied dat Stadsdeel Zeeburg vormde was tot het midden van de negentiende eeuw de belangrijkste menselijk activiteit te vinden langs de Zeeburger- en Diemerzeedijk. Deze oude zeedijk moest het achterliggende land tegen het water van de Zuiderzee beschermen. In de tweede helft van de negentiende eeuw werd de scheepvaart steeds belangrijker voor Amsterdam en konden de alsmaar groter worden schepen niet meer aan de bestaande kades terecht. Daarom was er behoefte aan een nieuwe haven. De ruimte hiervoor vond men in het oostelijk deel van de stad: de voormalige Rietlanden. Het Oostelijk Havengebied werd geboren.

Nieuw havengebied

In het nieuwe havengebied vestigen zich nieuwe bedrijven zoals de Stoomvaart Maatschappij Nederland (SMN) en de Koninklijke Nederlandsche Stoomboot Maatschappij (KNSM). Langs de Oostelijke Handelskade kwamen pakhuizen met namen als Europa, Azië en Afrika. Voor het personeel van de maatschappijen werden faciliteiten als woningen en een kantine gerealiseerd. Voor vertrekkende passagiers van de schepen bouwde men een hotel (Lloyd) en later een bijzondere vertrek- en aankomsthal (van de KNSM).

Veemarkt en abattoir

Ter verbetering van de hygiënische omstandigheden en de volksgezondheid besloot de gemeenteraad in 1877 een veemarkt en abattoir buiten de toenmalige stad aan te leggen. Naast de stallen werden er ook een administratiegebouw, afrekenlokaal en woningen voor de marktmeester en andere personeelsleden neergezet. Aan de rand van het gebied verschenen een koffiehuis en een wachtlokaal.

Indische Buurt

Door de economische groei in Amsterdam aan het einde van de negentiende eeuw steeg ook de vraag naar woningbouwlocaties. Na annexatie van het grondgebied van Diemen achter de Zeeburgerdijk werden plannen gemaakt voor inrichting van de oude polder met woningen. Met de komst van de woningbouwverenigingen aan het begin van de twintigste eeuw nam de productie in wat nu de Noord-Westkwadrant van de Indische Buurt heet een grote vlucht. Architecten als Berlage, Van der Pek en Leliman ontwierpen hele blokken voor de arbeidersklassen. In de andere kwadranten werden veel gebouwen neergezet in een sobere stijl van de Amsterdamse School. 

Industrie

In diezelfde stijl werd in 1912 aan de Zeeburgerdijk een gemaal gebouwd, dat een belangrijke rol speelt in de Amsterdamse waterhuishouding. In de jaren veertig bouwde men meer naar het oosten een nog groter gemaal, dat zorgt voor het schoonspuien van de Amsterdamse grachten. Het gebied ten oosten van het abattoirterrein ontwikkelde zich tot industrieterrein (Cruquius), met loodsen en fabrieken. Naast veel havenbebouwing en woningbouw beschikt Zeeburg dus ook over industriële architectuur. 

Vernieuwing

De stedelijke vernieuwing in de Indische Buurt en het ombouwen van het Oostelijk Havengebied tot nieuwe woonwijk in de laatste decennia van de twintigste eeuw hebben geleid tot het verdwijnen van veel van de oorspronkelijke bebouwing. Toch zijn er nog veel voorbeelden te vinden van de gebouwen die typerend zijn voor het karakter van de vroegere functies van het gebied. Het koesteren en behouden van de belangrijkste getuigen uit die tijd draagt bij aan het historisch besef, bij huidige en toekomstige generaties.